In het cultureel centrum De Groene Zwaan in De Rijp bevindt zich een bijzonder cultureel erfgoed: een reeks indrukwekkende wandschilderingen van de hand van de Mexicaans-Nederlandse kunstenaar Luis Filcer (1927–2018). Deze kunstwerken, die diep geworteld zijn in de bewogen geschiedenis van de twintigste eeuw, vormen een visueel spektakel dat zowel de kracht van menselijke emotie als de strijd tegen onrecht verbeeldt.
Achtergrond van de kunstenaar
Luis Filcer werd geboren in Oekraïne, maar vluchtte al op jonge leeftijd met zijn Joodse familie voor de pogroms naar Mexico. Daar ontwikkelde hij zijn artistieke talent en liet hij zich sterk beïnvloeden door het Mexicaans muralisme, een kunststroming die gekenmerkt wordt door monumentale wandschilderingen met een grote sociale en politieke geladenheid. Later vestigde Filcer zich in Nederland, waar hij tientallen jaren woonde en werkte. Zijn unieke stijl combineert het expressieve kleurgebruik en de rauwe zeggingskracht van de Mexicaanse kunst met de melancholie en diepgang van de Europese schilderkunst.
Een bijzondere opdracht in De Rijp
Nadat De Groene Zwaan was overgenomen van de lutherse gemeente, vestigde Filcer zich in 1971 in het dorp De Rijp. Al snel na zijn komst kreeg hij de vraag om de muren van het gebouw te beschilderen; een monumentale opdracht die hij maar al te graag aannam. Er werden steigers in het gebouw geplaatst en Filcer ging aan de slag met zijn ontwerp. Tijdens het schilderen voelde hij zich als de beroemde Spaanse meester Goya, toen deze in Madrid de wanden van de kapel San Antonio de la Florida beschilderde.
De thematiek die Filcer op de muren aanbracht, sluit naadloos aan bij zijn vroege inspiratiebronnen en weerspiegelt de universele menselijke conditie, machtsstructuren en onrecht. In de grote zaal bracht hij een fascinerende verzameling figuren tot leven:
- Luther, die vanaf de deur achter de preekstoel toeziet hoe het er in zijn voormalige kerk aan toegaat.
- Keizer Karel V, die over de ruggen van het gewone volk een greep naar de macht doet.
- De hoertjes van de Amsterdamse wallen, die een plek kregen boven het balkon.
- Grote denkers en kunstenaars die hem inspireerden, zoals Erasmus, Goya, Daumier, Van Gogh, Rembrandt en Dostojevski.
- Mensen uit het dorp zelf, die zich vanaf de wanden als het ware vermengen met het aanwezige publiek in de zaal.
Toen Filcer zijn meesterwerk had voltooid, legde de bekende fotograaf Dirk de Herder (1914–2003) de volledige wandschilderingen vast op foto.
Het drama van de overschildering
Hoewel het resultaat indrukwekkend was, ontstonden er al snel problemen door de staat van het gebouw. Uit geldgebrek waren de muren van De Groene Zwaan destijds niet geïsoleerd, waardoor de verf hier en daar begon af te bladderen. Dit leidde tot een tragische beslissing: zonder enig overleg met de architect of met Luis Filcer zelf, gaf iemand die zich gedroeg als een ware kunstbarbaar de opdracht om de muren te witten. Leerling-schilders hebben toen brutaalweg het grootste deel van de unieke wandschilderingen met een dekkende laag overgeschilderd.
Redding en monnikenwerk
Jaren na deze culturele ramp besloot Peter van Hoogstraten, die indertijd lid was van het bestuur van De Groene Zwaan, in actie te komen. Als eerste eerbetoon maakte hij met behulp van de oude foto’s van Dirk de Herder een prachtige film over het verdwenen kunstwerk (te bekijken op YouTube onder de titel: Luis Filcer in de Groene Zwaan).
Daarna vatte Van Hoogstraten het gedurfde idee op om de schilderingen daadwerkelijk fysiek terug te brengen. Hoewel hij vermoedelijk vooraf niet wist hoe zwaar dit zou worden, begon hij heel zorgvuldig de dekkende verflaag weg te krabben. Het bleek een waar monnikenwerk te zijn, maar dankzij dit immense geduld kunnen we vandaag de dag toch weer voor een deel zien wat er al die tijd onder de witte verf verborgen heeft gezeten.
Van het allermooiste deel dat helaas werd overgeschilderd — de schildering die zich boven de trap bevond, zie je hieronder de afbeelding:
